Wniosek o adwokata z urzędu

Adwokat z urzędu to nie jedna instytucja, tylko trzy: pełnomocnik w sprawie cywilnej, obrońca w sprawie karnej, prawo pomocy przed sądem administracyjnym. Zanim usiądziesz do pisania, ustal, w którym z tych trybów jesteś. Od tego zależy podstawa prawna, adresat i to, czy musisz wypełnić urzędowy formularz.

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Dotyczy prawa polskiego.

Kiedy przysługuje adwokat z urzędu

Sprawa cywilna. Jeżeli sąd zwolnił Cię od kosztów sądowych, możesz domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego (art. 117 § 1 KPC). Bez zwolnienia składasz oświadczenie, z którego wynika, że nie jesteś w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 117 § 2 KPC). Brak pieniędzy to dopiero połowa: sąd uwzględni wniosek, jeżeli udział adwokata uzna za potrzebny (art. 117 § 5 KPC). W prostej sprawie o niewielką kwotę odmowa jest realna, w zawiłym procesie z zawodowym pełnomocnikiem po drugiej stronie szanse rosną.

Sprawa karna. Tu chodzi o obrońcę z urzędu. Oskarżony bez obrońcy z wyboru może żądać jego wyznaczenia, jeżeli należycie wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny (art. 78 § 1 KPK). Niezależnie od majątku działa obrona obowiązkowa: gdy oskarżony nie ukończył 18 lat, jest głuchy, niemy lub niewidomy, gdy są uzasadnione wątpliwości co do jego poczytalności albo stanu zdrowia psychicznego (art. 79 § 1 KPK), a także przed sądem okręgowym, gdy zarzucono zbrodnię (art. 80 KPK). Pokrzywdzony i oskarżyciel posiłkowy proszą na tych samych zasadach o pełnomocnika z urzędu (art. 88 § 1 KPK).

Sprawa przed sądem administracyjnym. To osobna instytucja - prawo pomocy (art. 243 i nast. PPSA), w zakresie całkowitym (zwolnienie od kosztów plus adwokat) albo częściowym, na przykład sam adwokat (art. 245 PPSA).

Zanim pójdziesz do sądu. Sprawdź nieodpłatną pomoc prawną. Punkty działają w każdym powiecie na podstawie ustawy z 5 sierpnia 2015 r., bez progu dochodowego i bez zaświadczeń - podpisujesz krótkie oświadczenie, że nie stać Cię na płatną pomoc prawną. Prawnik w punkcie sporządzi Ci nawet projekt pisma o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Jeśli sprawa nie trafiła jeszcze do sądu, to zwykle szybsza droga niż czekanie na postanowienie.

Podstawa prawna i termin

Reguły są rozrzucone po trzech ustawach: art. 117-123 KPC (sprawa cywilna), art. 78-80 i art. 88 KPK (sprawa karna), art. 243-259 PPSA (sąd administracyjny).

Ustawowego terminu nie ma - wniosek złożysz na każdym etapie sprawy, a nawet zanim ją wytoczysz. Nie zwlekaj jednak, bo adwokat wyznaczony tydzień przed rozprawą ma niewiele czasu na wejście w akta. Jeden haczyk: wniosek zgłoszony po raz pierwszy dopiero w postępowaniu kasacyjnym sąd przekazuje do rozpoznania sądowi pierwszej instancji, chyba że uzna go za oczywiście uzasadniony (art. 117 § 6 KPC).

Gdzie i jak złożyć wniosek

W sprawie cywilnej wniosek składasz na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona albo już się toczy (art. 117 § 4 KPC). Jeżeli nie mieszkasz w siedzibie tego sądu, złożysz go w sądzie rejonowym właściwym dla swojego miejsca zamieszkania, a ten prześle pismo dalej. Rozstrzyga sąd albo referendarz sądowy (art. 123 § 2 KPC), konkretnego adwokata wyznacza potem okręgowa rada adwokacka.

W sprawie karnej pismo kierujesz do sądu prowadzącego postępowanie. Przed wojewódzkim sądem administracyjnym wniosek składasz na urzędowym formularzu PPF (osoba fizyczna) lub PPPr (osoba prawna) - tego wymaga art. 252 § 2 PPSA, a formularze udostępnia bezpłatnie każdy sąd administracyjny. Rozstrzyga zwykle referendarz sądowy, a od jego postanowienia służy sprzeciw w terminie siedmiu dni od doręczenia (art. 259 PPSA).

Co powinien zawierać wniosek

1. Oznaczenie sądu i sygnaturę akt, jeśli sprawa już się toczy.
2. Twoje dane: imię, nazwisko, adres, PESEL.
3. Wyraźne żądanie: ustanowienie adwokata z urzędu, z podstawą prawną.
4. Sytuację majątkową: dochód, liczba osób na utrzymaniu, stałe wydatki, brak oszczędności.
5. Wykazanie, dlaczego udział adwokata jest potrzebny: zawiłość sprawy, pełnomocnik po drugiej stronie, stan zdrowia.
6. W sprawie cywilnej obowiązkowy załącznik: oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania - na urzędowym wzorze z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 15 kwietnia 2010 r. (art. 117(1) § 1 KPC). Strona już zwolniona od kosztów sądowych tego oświadczenia nie składa.

Nie musisz układać pisma od zera. Opisz sprawę własnymi słowami, a Prawomat złoży wniosek z właściwą podstawą. Napisz wniosek albo zobacz pozostałe wnioski do sądu.

Czy adwokat z urzędu jest za darmo

Nie zawsze i nie na zawsze - to najczęstsze nieporozumienie. W sprawie cywilnej zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia od obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi (art. 108 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych), więc przegrana może oznaczać rachunek za adwokata drugiej strony. Gdy wygrasz, adwokat z urzędu ściąga wynagrodzenie z kosztów zasądzonych na Twoją rzecz od przeciwnika, z wyłączeniem Ciebie (art. 122 § 1 KPC). Sąd cofnie ustanowienie adwokata, jeżeli okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć - wtedy wynagrodzenie płacisz sam (art. 120 § 1 i 2 KPC). W sprawie karnej koszty obrony z urzędu wykłada Skarb Państwa (art. 618 § 1 pkt 11 KPK), ale od skazanego sąd zasądza koszty sądowe na rzecz Skarbu Państwa (art. 627 KPK).

Najczęstsze błędy

• Brak urzędowego oświadczenia. W sprawie cywilnej wniosek bez formularza to brak formalny, a nie drobiazg do uzupełnienia w biegu.
• Mylenie trybów. Wniosek z art. 117 KPC złożony w sprawie karnej albo formularz PPF wysłany do sądu cywilnego wracają jako niewłaściwe.
• Milczenie o tym, dlaczego adwokat jest potrzebny. Samo ubóstwo nie wystarcza, sąd bada obie przesłanki.
• Traktowanie pomocy z urzędu jako gwarancji bezpłatności. Przegrana i tak może kosztować.
• Żądanie konkretnego adwokata jako prawa. Wskazać możesz, wyznacza rada adwokacka.
• Zwlekanie do ostatniej chwili. Wniosek złożony przed rozprawą zwykle nie zdąży zadziałać.